Yazar覺n elikisi / Eray Kar覺nca

Cumhuriyet gazetesi, Kitap eki, 22 Kas覺m 2007, Perembe


Akademisyen olanlar d覺覺nda, edebiyat ve yazmak edimi 羹zerine kalem oynatmay覺 pek sevmez airlerle yazarlar. Neden yaz覺yorum sorusuna yan覺tlar覺 pek boldur da yazmak nedir diye sorup yan覺tlamazlar nedense! oun duygu adam覺 olduklar覺ndan, salt yazma d羹rt羹s羹n羹 繹nemsediklerinden, belki de beceremediklerinden 繹t羹r羹d羹r bu tutumlar覺. Orta繹retimde 繹rencilerin matematik dersinden korkmalar覺na benzetmek olanakl覺 kimileyin bunu. 'Yazmak nedir', kaz覺k sorudur yani. Yan覺t覺n覺n, denklemleri, aksiyonlar覺, bir y覺覺n form羹l羹 bilmeyi gerektirdii san覺l覺r. Oysa ilk korkuyu yenmekte, en yal覺n覺n覺 繹renmektedir giz 癟ou kez. Bir kere 繹renilince sular gibi 癟alayacakt覺r 繹renci. Bunu yapamad覺klar覺ndan, yaamlar覺 boyunca matematii bir 繹c羹 olarak g繹r羹r insanlar. Her s覺n覺fta bir iki ansl覺 veya 繹zel yetenekli 繹renci vard覺r yine de. Parmakla g繹sterilirler dier 繹rencilerce.

Belki Nizamettin Uur'un da okulda ba覺 pek ho deildir matematikle. yleyse bile onun bu korkuyu edebiyata ilikin olarak yendii 癟al覺ma alan覺ndan bellidir. Bu y羹zden, 'Edebiyat覺n gizi iirin dili'* adl覺 deneme, inceleme kitab覺nda, yan覺t vermekten 癟ekinmez: "Nesnenin, tekd羹zelie d繹n羹m羹 yaant覺lar覺n insanlat覺r覺lmas覺, insanc覺llat覺r覺lmas覺d覺r, yazmak."(s.22). stelik yazar覺n, yazd覺klar覺n覺 bilinciyle yazmad覺覺n覺n da fark覺ndad覺r bunu s繹ylerken.

Kitab覺n birinci b繹l羹m羹 olan "Edebiyat" bal覺覺, "Daha! Hani gerisi yok mu?" dedirten bir tad覺 damakta b覺rak覺la sonlanm覺. "iir" bal覺kl覺 ikinci b繹l羹mse daha doyurucu. 襤lk yaz覺, 襤lhan Berk'in, iirin s覺f覺r noktas覺'na ilikin deinmeleri ile 癟arp覺yor okuru: "Her s繹zc羹k ilk g繹r羹yor, ilk duyuyor gibi izlenim b覺rakmal覺 diyorum."(s.28) B繹yle 癟arp覺c覺 bir t羹mce, 羹nl羹 bir airin az覺ndan 癟覺km覺sa, dikkat dedirtecektir kukusuz. Acaba i癟erii doru ve dolu bir t羹mcemidir bu? Merakl覺s覺 i癟in ciddi ve tutarl覺 bir tart覺maya 癟a覺r覺l覺yor okur, yaz覺n覺n devam覺nda. rnein, s繹z羹n s覺f覺ra indii yerin 癟ar覺覺mlar覺 olarak, '覺plak dil, ocuklar覺n dili, Resullerin dili, Yoruma a癟覺k dil ve Yeniden Yorumdan, Nesnenin Dili'ne ula覺lmaktad覺r. 襤lgili okur i癟in yeterince k覺k覺rt覺c覺 kavramlar deil midir bunlar? Yine de sormadan edemiyor insan: S繹zc羹kler, adland覺r覺lan nesnelerin kendilerini, seslerini, renklerini iletmeli midir? B繹yle bir beklenti ger癟ek癟i olur mu?

Edebiyat s覺n覺f覺n覺n matematik癟isi bunlarla yetinmiyor elbet. Bir sonraki 癟繹z羹lmesi gereken 'problem': "iirde anlam"d覺r art覺k. 'Yazmak nedir' sorusunun tersine, hemen t羹m airlerin, eletirmenlerin kafa yorduu, yan覺t覺n覺 b羹y羹k bir itahla verdikleri bu soruya, olduk癟a uzun ve deiik yakla覺mlar覺 var matematik癟imizin. 'iir ve Ritim'i, baar覺l覺 繹rneklerle tart覺覺rken, "iir Dili, airin, dilin kodlar覺yla oynama, o kodlama i癟inde yeni, 繹zel bir kod oluturma ilemine dayan覺r." demektedir i癟tenlikle(s.39). "yleyse dil, dolay覺s覺yla iir dili, duygu ve d羹羹ncelerle deil, bunlar覺n i癟indeki somut ara癟lar覺 olan s繹zc羹klerle ger癟eklik d羹nyas覺nda var olabiliyor." saptamas覺yla da 襤lhan Berk'e yan覺t vermeyi s羹rd羹rmektedir bir yandan(s.49). Bu s繹yleyite s覺rt覺n覺 Mallarme'ye dayaman覺n rahatl覺覺 da vard覺r kukusuz. Ne demiti Mallarme: "iir s繹zc羹klerle kurulur. yleyse, "Duygu ve d羹羹nce zenginlii ya da younluunun kiiyi air yapmaya yetmeyecei g繹r羹羹ne kat覺lmamak olanakl覺 deil. Yaln覺z, ayn覺 b繹l羹mde yer alan g羹nl羹k dilde en kestirmeden dile getirilen duygu ve d羹羹nceler i癟in verilen 繹rneklerden, "Aya覺n覺 癟覺kar" t羹mcesinin, "Aya覺(ndaki ayakkab覺)y覺 癟覺kar." bi癟imindeki kullan覺l覺覺 癟ok癟a duyulmad覺覺 i癟in yad覺rgat覺c覺(s.61).

Kitapta yan覺t覺 aranan sorulardan biri de, 'ok basit g繹r羹nen, ben de yazar覺m b繹ylesini, benim yazd覺klar覺mdan ne fark覺 var bunlar覺n." denilen iirlerde bile ne 癟ok emek, birikim, umulmayan, ilk bak覺ta hemen g繹r羹lmeyen estetik bir d羹zen ve anlam katmanlar覺n覺n varl覺覺n覺 kan覺tlama 癟abas覺. Fahir Aksoy'un, K羹rd羹n Meyhanesi kitab覺ndan aktar覺lan Orhan Veli'ye ilikin an覺, cuk oturmu bu anlamda. Yine Orhan Veli'den al覺nt覺lanan, Garip iirinin taklitleri, o k繹t羹 iirler ortal覺覺 sar覺nca airin yapt覺覺, "Gen癟 okuryazarlar, hatta bu ile uraanlar sand覺lar ki iir yaln覺z k羹癟羹k olaylar覺n, yaln覺z alelade bir dille anlat覺lmas覺ndan meydan gelir. (...) kolay okunan m覺sran覺n kolay yaz覺l覺r bir ey olmad覺覺 pek bilinmiyor." uyar覺s覺 da bu anlamda yerinde kukusuz(s.71–72).

iirde Anlam Oluumu Ve Sorunu bal覺kl覺 yaz覺 ise kavram olarak kitap b羹t羹nl羹羹 i癟inde yer almakla birlikte, i癟erik olarak yazar覺n uzmanl覺k alan覺 olan anlambilime daha yak覺n durmakta.

Naz覺m Hikmet, Orhan Veli, Cahit K羹lebi, Edip Cansever v.b. 羹nl羹 airlerimizin bilinen kimi iirlerinin 羹st羹ndeki perdeleri s覺y覺ran, arada Mehmet Akif Tutumlu gibi hen羹z gizli kalm覺 kimi airlere de ayna tutan, onlar覺 daha yak覺ndan tan覺mam覺z覺, gizlerini, seslerini, renklerini daha derinden duyumsamam覺z覺 salayan bu yaz覺lar, airlerimizin g繹z羹nden ka癟mayacak, hak ettii ilgiyi g繹recektir kukusuz.

"Sanat, Yazar" 羹st bal覺覺yla verilen 羹癟羹nc羹 b繹l羹m羹n ilk yaz覺s覺 ise, "Yerellik, Evrensellik ve Sanat" 羹zerine. George Thomson ile Mehmet Erg羹ven'den al覺nt覺lanan iki ayr覺 yaz覺da, iki uzak 羹lkede -襤rlanda ve T羹rkiye- yaayan iki yal覺 kad覺n覺n ortak ruh ve eylem halinden yola 癟覺k覺larak dramlar覺 verilirken, asl覺nda halklar覺n d羹nyan覺n her yerinde ortak bir paydada yaad覺klar覺 baar覺yla kan覺tlanm覺. Mutlaka okunmas覺 gereken bu yaz覺da, "Yerel ve evrensel as覺l 癟eliki, insanlar覺 kar覺t u癟lara b繹len (bu) iki ideoloji aras覺ndad覺r ve dier t羹m 癟elimeler buna g繹re bi癟imlenmektedir." diyor yazar(s.89). Acaba 繹yle mi? Bu iddial覺 yakla覺m -belki de bilerek- yeterince a癟覺lmam覺 yaz覺da. K覺k覺rt覺c覺 bir 癟ar覺 m覺 var diye kukulanmamak elde deil. tesindeki sat覺rlarda airlerle, yazarlara ama癟 ve hedef g繹stermekten 癟ekinilmemektedir 癟羹nk羹:

"te yandan, g羹nl羹k yaam覺n karmaas覺 ve ezici koullar覺 alt覺nda durup d羹羹nmeye, duyular覺 iletip gelitirmeye zaman ay覺rabilme olana覺 halk i癟in yok edilmitir. Kiisel yarat覺 ve cokunun sanata evrilme olana覺, 癟ounlukta deil ancak uzmanlam覺 az say覺da kimselerde g繹r羹lmektedir ve sanat, ancak onlar覺n ura覺 alan覺na d繹n羹t羹r羹lm羹t羹r art覺k." yolundaki saptama da son derece yerinde. Ayr覺ca bu aamada, "ayd覺nlar覺n g繹revi, en son s繹m羹r羹c羹 s覺n覺f覺n at覺l覺m kazand覺rd覺覺 sanatla, geleneksel ve ampirik 繹zellik g繹steren halk sanat覺n覺n, kal覺c覺 gelecee y繹nelik 繹elerini bir sentezle kaynat覺rarak, temel 繹zellii eitlik ve bar覺 olan yeni insan覺n sanat覺n覺 yaratmakt覺r."(s.92)

Kitaptaki Yazar覺n trajedisi bal覺覺n覺 ta覺yan son yaz覺 ise daha ilk t羹mcesinden itibaren tam bir s繹z ve yaz覺 c羹mb羹羹. 襤lk paragraflarda s繹ze, yani dile verilen deer ve konunun a癟覺l覺m覺, s繹z羹n 繹nem ve g羹c羹ne trajik bir 繹rnek oluturan neandertal insan覺n ortadan kald覺r覺l覺 ser羹venini 癟ar覺t覺rmakta: "Beyin kapasitesi insandan 癟ok daha fazla, b羹y羹k olas覺l覺kla, bizden daha zeki olan neandertal insanlar (Homo neandertalensis), bundan 30.000-40.000 y覺l 繹nce tamamen ortadan kald覺r覺lm覺lard覺r. Bizim atalar覺m覺z覺n, k羹lt羹r bak覺m覺ndan daha gelimi olduklar覺 varsay覺lan neandertallerden, basit g繹r羹nen birka癟 teknii, 繹rnein atei kullanmay覺, tatan alet yapmay覺, duvar boyamay覺, 繹l羹lerini defnetmeyi ve baz覺 dinsel ayinlerle bir araya gelmeyi 繹rendikleri varsay覺lmaktad覺r. Yaln覺z neandertallerin g覺rtlak yap覺s覺 ve 癟ene kemikleri incelendiinde, konuma yeteneklerinin gelimedii anla覺lm覺 ve bug羹nk羹 insanlar覺n atalar覺 kar覺s覺nda m羹cadeleyi yitirdii ortaya 癟覺km覺t覺r. 羹nk羹 tehlikeleri zaman覺nda 覺rkdalar覺na haber veremedikleri gibi, 繹rendiklerini de etkili bir ekilde zamandalar覺na ve gelecek nesillerine iletememilerdi. Bu nedenle k羹lt羹r羹 toplumun yayg覺n mal覺 olarak etkinlikle kullanam覺yorlard覺. B羹y羹k bir olas覺l覺kla Hazar Denizi'nin g羹neyinden gelerek Avrupa'y覺 igal eden konuma yeteneini kazanm覺 bug羹nk羹 atalar覺m覺z (homo sapiens) taraf覺ndan ortadan kald覺r覺ld覺lar."(1)

S繹z羹n 繹nemini, dilsizliin sonu癟lar覺n覺, bir insan t羹r羹n羹n yok edilii balam覺nda 癟arp覺c覺 bi癟imde 繹rnekleyen bu al覺nt覺yla ayn覺 g羹癟te olacak bi癟imde, 'imdiye kadarkiler tamam ite bunun i癟in yaz覺lm覺' dedirtecek renk, ak覺c覺l覺k ve canl覺l覺kta bir yaz覺, 'Yazar覺n Trajedisi'. nceki yaz覺lara haks覺zl覺k etmek pahas覺na, hani eskilerin 'berceste m覺sra' dedikleri t羹rden. Asl覺nda s繹z ile yaz覺 aras覺ndaki yaman 癟elikinin g羹c羹d羹r bu k覺vrakl覺覺 yaratan ya da bizzat kitapta dile getirildii 羹zere yazar覺n trajedisidir: "Dilin g羹c羹n羹 ele ge癟irmeye 癟al覺覺rken sahicilikten kopmak, k璽覺t 羹zerindeki donuklua, okurun oklar覺 ya da s覺k覺nt覺lar覺 kar覺s覺nda yan覺ts覺zl覺a, diyalogsuzlua, 'dil'sizlie mahk羶m olmakt覺r as覺l trajedi.

Yazar, bir akreptir, atele 癟evrilmi bir akrep 羹stelik. Yazar, kendi kuyruuyla kendini sokmaya yazg覺l覺d覺r; umudu da kendi kuyruundaki zehirdir." 癟羹nk羹 (s.101)

Okuru, kitab覺n son t羹mcelerini oluturan yazar ve akrep alegorisinin b羹y羹s羹yle ba baa b覺rakarak bu netameli yaz覺y覺 bitirmek en yak覺an覺yd覺 belki. Ancak, paleontologlar覺n yak覺n zamanlarda Portekiz'in Lagar Velho b繹lgesindeki bir mezarda bulduklar覺, 24.000 y覺l 繹nce 繹lm羹 bir 癟ocuk iskeleti, homo sapienslerin, neandertalleri t羹m羹yle yok ettikleri yolundaki sav覺 olduk癟a tart覺mal覺 k覺l覺yordu. 羹nk羹 neredeyse eksiksiz kal覺nt覺lar覺yla korunan bu iskelet, "覺k覺k 癟enesi ve kro-magnonlara 繹zg羹 y羹z hatlar覺n覺n yan覺 s覺ra, 癟ocuun t覺knaz bedeni ve k覺sa bacaklar覺yla tipik bir neandertal 繹rneiydi." Neandertallerin o tarihte 癟oktan yery羹z羹nden silinmi olduu varsay覺ld覺覺ndan, bunun tek bir a癟覺klamas覺 vard覺; o da bu 癟ocuk, ilk Avrupal覺larla neandertaller aras覺ndaki uzun s羹reli ve youn 癟iftlemenin bir 羹r羹n羹yd羹(2).

Demek ki homo sapiens, neandertal insan覺 t羹m羹yle yok etmedi. Bu iki t羹r yer yer birbiriyle kar覺t覺; atalar覺m覺z, farkl覺 insan t羹rlerinin kar覺覺m覺 sonucu 羹redi. Neandertal insan覺n iddettense, sanata ve k羹lt羹re daha ilgili olduu an覺msand覺覺nda, airlerle yazarlar覺n, onlar覺n torunlar覺 olduunu varsaymak olanakl覺 belki. yleyse kendisini konumaktan 癟ok yazarak ifade edebiliyor oluundaki trajedinin gizi de burada sakl覺 yazar覺n. T覺pk覺 konuamad覺klar覺 i癟in homo sapiens'癟e k覺y覺ma urat覺lan neandertal gibi onlar da yaz覺y覺, konuma yetileri yeterince gelimedii i癟in se癟milerdir belki. Hatta kimilerinin atele k覺st覺r覺lm覺 akrep gibi g羹n羹m羹z insan覺n覺n i癟inde bar覺namay覺覺n覺n, intihar eilimli olular覺n覺n nedeni de hem i癟lerinde hem de bakalar覺nda g繹rd羹kleri homo sapiens'e duyduklar覺 evrim 繹ncesinden kalan 繹fkedir belki de. Kendini 繹ld羹rmek, bir bak覺ma homo sapiensten intikam almakt覺r 癟羹nk羹. Yazar覺n kalemine bu yaman 癟eliki hayat veriyor olmas覺n sak覺n? 10.6.207

-----------------
* Edebiyat覺n Gizi iirin Dili, Nizamettin Uur, Kanguru Yay覺nlar覺, 1. Bas覺m, May覺s 2007, Ankara.
1) Evrenin ocuklar覺 (Yarat覺l覺覺n yk羹s羹), Prof. Ali Demirsoy, 3. bask覺, 1995, Meteksan A.. Ankara, s.255-256.
2) Cumhuriyet Bilim Teknoloji, 襤癟imizdeki neandertal: 襤nsan kar覺覺k, Kaynak: New Scientist, 3 Mart 07 T羹rk癟e: Rita Urgan, 1055/14, 8 Haziran 2007, Y覺l:21.



Nizamettin Uur || nizamettinugur.gen.tr