iir ve Dil Bilinci / Adnan SATICI

zg羹r Politika gazetesi, 13 May覺s 2004, Perembe


Karl Marks'覺 yak覺ndan bilenler, ondaki g羹癟l羹 ironik yakla覺ma deinmeden onun ad覺n覺 anmazlar. D羹羹n羹yorum da airler i癟in "bilmezler, ama yaparlar" s繹z羹 dudaklar覺n覺n aras覺ndan d繹k羹l羹rken Marks'覺n g繹zlerinin i癟i muzip癟e parlam覺 olmal覺 diyorum. airlerin yapt覺klar覺 ileri a癟覺klama bahsindeki kadim beceriksizliklerini bundan daha ineleyici bir dille ifade eden baka bir c羹mle hat覺rlam覺yorum. Peki, nas覺l oluyor da inaa edenin bile a癟覺klamakta g羹癟l羹k 癟ektii iir gibi ba覺 sonu belirsiz bir etkinlik, onu okuyanlar覺n, dinleyenlerin indinde ilgisiz ve sevgisiz kalmam覺t覺r hi癟? Bu soruyu Marks'a sorsak, 繹yle mi derdi: "Bilmezler, ama severler."

Fark覺nday覺m, iir okuru dediimiz insan tekinin her g羹n biraz daha azalmas覺ndan duyduum 羹z羹nt羹, yerini kimi zaman k覺rg覺nl覺a, hatta k覺zg覺nl覺a b覺rak覺yor. Bundan ben de honut deilim, ama ne yapay覺m ki duygum bu. Ve fark覺nda olduum bir ey daha var: Duygular覺n 羹rettii sorunlar, 癟繹zd羹klerinden kat kat fazla. Okuru, yetkin bir iir bilinci taamad覺覺 i癟in su癟lamak, bunlardan yaln覺zca biri. Salimen d羹羹nmek, bu bilinci uyand覺racak somut 繹neriler gelitirmek, dahas覺 eitsel bir 癟aba i癟inde yorulmak gerekiyor.

airlerin, bir iin 羹stesinden gelebilecekleri bilgi formasyonuna sahip olduklar覺n覺 kabul etsek bile, b繹ylesi a覺r, b繹ylesi zahmetli bir ie girimedikleri biliniyor. Bu durumda g繹rev eletirmenlere, 繹zellikle de dilbilimcilere d羹羹yor. Neden derseniz; 癟羹nk羹 iir bilinci demek, tastamam bir dil bilinci demektir. T. S. Eliot, 1948'de yazd覺覺 "Poe'den Valery'ye" adl覺 繹zl羹 denemesinde, bu ger癟ein alt覺n覺, dikkatlerden ka癟mayacak bir bi癟imde 癟iziyor: "襤lk iirlerde ya da iirden zevk alman覺n en temel bi癟imlerinde dinleyenin dikkati konuya y繹neltilir; iir sanat覺n覺n etkisi, dinleyici b羹t羹n羹yle bu sanat覺n bilincine varmaks覺z覺n duyumsan覺r. Dil bilincinin gelimesiyle baka bir aamaya ula覺l覺r; bu aamada, o zamana dein okur olabilecek dinleyici, 繹yk羹n羹n kendi i癟inde ve anlat覺lma bi癟iminde iki yanl覺 bir ilginin bilincine var覺r; baka bir deyile bi癟emin ay覺rd覺na var覺r." Eliot, "bi癟emin ay覺rd覺na varmak" diye adland覺rd覺覺, okurun iir kar覺s覺nda kaydettii bu ikinci aamaya, "artan 繹zbilin癟 ya da dil bilinci" de diyebileceimizi s繹yler.

G繹r羹ld羹羹 gibi, iiri sadece bir "konu" b羹t羹n羹 olarak kar覺layan kavray覺, 繹yk羹 ya da roman kar覺s覺nda bir dereceye kadar anla覺labilir; ama s繹z konusu iir olunca derde deva olmaktan uzakla覺yor. O halde iir okurunun herhangi bir edebiyat okurundan farkl覺 bir formasyona ihtiyac覺 var. Bu formasyon da ancak anlambilim meselelerine yak覺nl覺kla edinilebilir. Ne yaz覺k ki 羹lkemizde anlambilim alan覺nda geni boluklar var. Dolay覺s覺yla T羹rkiyeli iir okurunun fazlaca bir se癟enei yok bu konuda. Y覺llardan beri anlambilim meselelerine kafa yormu deerli yazar Nizamettin Uur'un "S繹zc羹羹n Anlam A癟覺l覺m覺" alt bal覺覺yla Doruk Yay覺mc覺l覺k'tan birka癟 ay 繹nce 癟覺kan "Anlambilim" adl覺 yap覺t覺n覺n, bu boluu doldurmada 繹nemli bir ad覺m olduunu d羹羹n羹yorum.

Zira anlambilim sarmal覺, d繹ner dola覺r "s繹zc羹k" d羹zeyinde sarpa sarar her defas覺nda. Hat覺rlamakta fayda var; bundan y覺llar 繹nce "iir gelip s繹zc羹e dayand覺" demiti Edip Cansever. Bu nedenledir ki s繹zc羹羹n anlam a癟覺l覺m覺 羹zerine bilimsel her 癟aba, ayn覺 zamanda 癟ac覺l iire ilgi duyan "iir dinleyicisi"nin "iir okuru" kat覺na 癟覺kmas覺na da hizmet edecektir. Eliot'un deyiiyle iir okurunda 繹zbilincin artmas覺n覺, dil bilincinin olumas覺n覺 salayacak sayg覺deer bir hizmettir bu. Nizamettin Uur, bu 癟al覺mas覺yla sayg覺n bir hizmet g繹r羹yor. Kitab覺n arka sayfas覺nda yaz覺ld覺覺 gibi, sistematiiyle alan覺nda tek olan bu 癟al覺mada, anlam覺n diyalektii ve boyutlar覺 ile s繹zc羹k-anlam balant覺lar覺, ger癟ek anlam-mecaz anlam ekseninde ve bu ekseni geni bir s覺n覺fland覺rmaya tabi tutarak ele al覺p irdeliyor. Kavramlat覺rmalardaki dikkati, 繹rneklendirmelerdeki a癟覺kl覺覺 ve anlat覺m覺ndaki yal覺nl覺覺, bug羹ne dek 癟eviri k繹kenli 癟al覺malardan can覺 epeyce yand覺覺 i癟in, anlambilim denince 羹rken okurlara da rahat bir nefes ald覺racak kan覺mca.

Nizamettin Uur'un yapt覺覺 iin 繹nemi de burada. Yabanc覺 dillerin kendi mant覺klar覺na oturan, ama T羹rk癟eye uyarland覺klar覺nda kafa kar覺t覺ran ithal ik璽me kavramlarla yaklam覺yor T羹rk癟e s繹zc羹klerin anlamsal katmanlar覺na. Ger癟i bir kar覺lat覺rma gereci olarak zaman zaman onlardan da yararlanm覺yor deil. Fakat T羹rk癟e s繹zc羹klerin anlamsal yap覺lar覺na 繹zg羹 kavramlat覺rma ihtiyac覺n覺n onlarla kar覺lanamayaca覺n覺n bilinciyle yakla覺yor onlara. Zaten kitab覺n 羹癟羹nc羹 b繹l羹m羹nde yer alan 羹癟 ayr覺 tart覺ma yaz覺s覺, Frans覺zcadan ya da 襤ngilizceden eksik okumalarla devirilmi kavramlarla anlambilim meselelerinde fikir y羹r羹tmeye 癟al覺anlar覺n yetersizliklerini yeterince a癟覺a vuruyor.

"Bilmeden yapan" airlere, "bilmeden seven" iir okurlar覺na, 癟ocuklara ve gen癟lere "iir 繹reten" 繹retmenlere, dil ve edebiyat 繹renimi g繹ren herkese, "Anlambilim - S繹zc羹羹n Anlam A癟覺l覺m覺"n覺 okumay覺 繹neriyorum.

zg羹r Politika, 13 May覺s 2004, Perembe


Nizamettin Uur || nizamettinugur.gen.tr