"Ger癟ek Anlam" Nedir?

Anlambilim / S繹zc羹羹n Anlam A癟覺l覺m覺 (Nizamettin Uur) kitab覺ndan al覺nt覺


GEREK ANLAM / Nizamettin Uur


Bu 繹rneklerle yap覺lan k覺sa a癟覺klamalardan sonra, yolumuz, ister istemez tan覺mlamalara var覺yor.

S繹zc羹羹n, dilde kullan覺m覺 s羹reklilik kazanarak belli bir zaman dilimi i癟in sabitlenmi anlamlar覺na, baka bir deyile, tek al覺nd覺覺nda da kavray覺覺m覺zda uyand覺rd覺覺, s繹zl羹klere girmi anlamlar覺na ger癟ek anlam; kullan覺m i癟inde bir baka s繹zc羹羹n anlam覺n覺 ge癟ici 羹stlenmesiyle edindii anlamlara da deimece (=mecaz) anlam diyoruz. Yukar覺da her ikisine de 繹rneklemeler yap覺lm覺t覺r. Bu b繹l羹mde ger癟ek anlam kavram覺 羹zerinde durmak istiyoruz.

Kimi s繹zc羹klerin tek ger癟ek anlam覺 vard覺r: abakuz, abdal, biftek, 癟uval, dinleti... Oysa, her dilde olduu gibi T羹rk癟ede de s繹zc羹klerin b羹y羹k 癟ounluunun, anlam genilemesi yoluyla edindii birden 癟ok ger癟ek anlam覺 vard覺r. B繹yle birden 癟ok ger癟ek anlam 羹stlenmi s繹zc羹klere 癟okanlaml覺 s繹zc羹kler denir: ba, kuyruk, dal, okumak

okanlaml覺 s繹zc羹klerin ger癟ek anlamlar覺 iki b繹l羹mde incelenir:

1. Baat anlam,

2. Yan anlam.

Baat anlamdan temel anlam, d羹zanlam, g繹ndergesel anlam, as覺l anlam, ilk anlam, konulu anlam覺; yan anlamdan ise kullan覺l覺 anlam覺 ve ikincil anlamlar olarak da s繹z edilmektedir. Ama bu terimler, bizce, belirtmek istenilene uygun d羹memektedir.

Bu kavramlar覺 tart覺maya ge癟meden 繹nce, 癟okanlaml覺 bir s繹zc羹羹n, s繹zgelimi ba s繹zc羹羹ne ilikin ger癟ek anlam kavram覺n覺, onun alt birimleri olan baat anlam ve yan anlam kavramlar覺n覺, bu konumlara erime durumlar覺n覺 inceleyelim:

S繹zl羹klerde 癟okanlaml覺 s繹zc羹klerin anlamlar覺 a癟覺klan覺rken 繹nce baat anlam, sonra yan anlamlar ve dilde az 癟ok bilinen kimi deimece anlamlar verilir. Ba s繹zc羹羹n羹n T羹rk癟e S繹zl羹kte (TDK Yay覺n覺, Ankara, 1983, geniletilmi 7. Bask覺) verili bi癟imine bakal覺m (襤lk sekiz balam, kimi 繹rnek t羹mceler 癟覺kart覺larak al覺nm覺t覺r):

Ba a. 1. 襤nsan ve hayvanlarda beyin, g繹z, kulak, burun, a覺z gibi organlar覺 kapsayan, v羹cudun 羹st ya da 繹n羹nde bulunan b繹l羹m, 簞kafa, 簞ser. 2. Bir topluluu y繹neten kimse: S覺n覺f ba覺. Kol ba覺. Irgat ba覺. 3. Balang覺癟: Hafta ba覺. Sat覺r ba覺. 4. Temel: Her eyin ba覺 sal覺kt覺r. 5. Arazide en y羹ksek nokta: Da覺n ba覺. Tepenin ba覺. 6. Bir eyin genellikle toparlak癟a ucu: Topluine ba覺. Meme ba覺. 7. Bir eyin u癟lar覺ndan biri: K繹pr羹n羹n ilk ba覺. 8. Kasapl覺k hayvanlarda ve kimi yiyeceklerde tane: Yirmi ba koyun. 癟 ba soan.

S繹zl羹kteki a癟覺klamas覺 birka癟 sayfa s羹ren ve dilimizde, anlam genilemesi yoluyla 癟okanlaml覺l覺k s覺n覺r覺 hayli genilemi olan ba s繹zc羹羹n羹n yukar覺ya ald覺覺m覺z birinci anlam覺, baka deyile kafan覺n baat anlam覺n覺n anlamda覺, onun da baat anlam覺d覺r. 羹nk羹, tek ele al覺nd覺覺nda kavray覺覺m覺zda ilk canlanan覺, en yayg覺n olan覺 bu anlam覺d覺r ve yan anlamlar覺n oluumunda genellikle kaynakl覺k eden, d羹羹nce k覺v覺lc覺m覺 癟akan bu anlam覺 olmutur.

S覺n覺f ba覺, b羹t羹n羹 y繹nlendirme, y繹netme; hafta ba覺, b羹t羹n羹n 繹nde geleni, 繹nce yaanan覺; da覺n ba覺, en 羹st b繹l羹m olma vb. bak覺mlar覺ndan baat anlamla iliki kurulabilmesi sonucu dile girmi ve dilde ger癟eklik kazanm覺, sonu癟ta bu s繹zc羹kte 癟okanlaml覺l覺覺n oluum olana覺n覺 dourmutur.

Yan anlamlar, baat anlama ba覺ml覺 izlenimlerdir; kavrama ya da nesneye sonradan yap覺覺p kalm覺, onlara ad olmular; b繹ylece kavramsal anlam 繹zellii kazanm覺lard覺r. Eer bu s羹re癟 ger癟eklememise, s繹zc羹k, s繹zgelimi, tek ele al覺nd覺覺nda bize bu anlam覺 d羹羹nd羹remez. O zaman da deimece anlam s繹z konusudur. S繹zc羹klerin deimece anlamlar覺n覺n, ancak bir s繹z 繹bei i癟inde, kullan覺mda (tamlama, deyim, dize, t羹mce gibi) oluabileceini yukar覺da belirtmitik. Tart覺mas覺n覺 sonraya b覺rakarak, ba s繹zc羹羹n羹n birka癟 deimece anlam覺n覺 繹rnekleyelim imdilik.

Bu ileri ba覺m覺za sen sard覺n. t羹mcesindeki ba s繹zc羹羹, tek ele al覺nd覺覺nda da bize d羹羹nd羹rd羹klerinin hi癟birini, baka deyile, ger癟ek anlamlar覺ndan herhangi birini vermez. Burada, par癟a-b羹t羹n ilikisi yoluyla par癟as覺 olduu b羹t羹n羹 (→kiiyi) kapsam覺t覺r ve bu anlam, onun kavramsal, tek olarak tan覺mlanabilir 繹zellik kazanm覺 anlamlar覺ndan biri deildir.

Ayn覺 kapsamlay覺 繹rnei, birinin ba覺na 癟orap 繹rmek, ba覺na devlet kuu konmak 繹rneklerinde de s繹z konusudur. Ba覺nda hi癟 sa癟 kalmam覺. t羹mcesinde ise, b羹t羹n羹n羹 ad覺 (→kafa, ser), par癟as覺n覺n ad覺 (→tepesi, ba覺n覺n 羹st yan覺) yerine ge癟mitir. Bu t羹mcenin tam s繹ylenii, ba覺(n覺n 羹st k覺sm覺)nda hi癟 sa癟 kalmam覺t覺r ve ayra癟 i癟indeki b繹l羹m羹n eksiltilenmesi, deimecenin oluumunu getirmitir.

S繹zc羹klerin yan anlam kazanma s羹re癟lerinde, genellikle baat anlam 癟ar覺覺m merkezini, 癟ekirdei oluturur. 繹yle ya da b繹yle, kimi kez bi癟imsel benzerlik, kimi kez ilev benzerlii, kimi kez konum ortakl覺覺 bu 癟ar覺覺m覺n sinyalleri olmutur. Ba覺n y羹ksekte oluu, d羹羹nce organ覺 beyni ta覺mas覺, yuvarlak bir u癟 oluu vb., yan anlamlar覺n edinilmesindeki esprileridir.

S繹zc羹klerin dil ser羹venine g繹z gezdirilirse, 癟okanlaml覺l覺覺n ger癟eklemesi hep bu bi癟imde olmam覺t覺r. Baat anlam覺n yan anlama 繹rnek olmas覺 yan覺nda, yan anlam覺n da bir baka yan anlama 癟ar覺 癟覺kard覺覺, yol g繹sterdii olmutur. S繹zgelimi dil s繹zc羹羹n羹n anlamlar覺nda bu iki kanal ilemitir. T羹rk癟e S繹zl羹kten, bu s繹zl羹羹n baat anlam覺yla kimi yan anlamlar覺n覺 buraya alal覺m (rnek t羹mceleri atlayarak):

dil a. 1. A覺z boluunda, tatmaya, yutkunmaya, sesleri boumlamaya yarayan etli, uzun, hareketli organ, tat alma organ覺. 2. 襤nsanlar覺n d羹羹nd羹klerini ve duyduklar覺n覺 bildirmek i癟in s繹zc羹klerle ya da iaretlerle yapt覺klar覺 anlama, lisan, zeban. 3. Bir 癟aa, bir yazara 繹zg羹 s繹z daarc覺覺 ve s繹zdizimi: Tanzimat dili. Tevfik Fikretin dili. 4. Belli durumlara, mesleklere, konulara 繹zg羹 dil: Hukuk dili. G繹zlerin dili. 5. m羹z. Kimi 羹flemeli 癟alg覺larda titreerek ses 癟覺karan ince metal yaprak. 6. Bir癟ok ayg覺t覺n uzun, yass覺 ve 癟ou devingen b繹l羹mleri. Terazi dili.

Bu ikinci 繹rneimizin 癟okanlaml覺 繹zellie kavuma durumunu ve ilikilerini bir 癟izeme 癟evirelim ayr覺ca:

2_0

Dil s繹zc羹羹n羹n buraya al覺nan (ve al覺nmayan) dier anlamlar覺 i癟inde kavray覺覺m覺zda ilk canlanan覺 ve ayr覺ca g羹n羹m羹z kullan覺m覺nda en yayg覺n olan覺, a癟覺k癟a g繹r羹ld羹羹 gibi, ilk yaz覺lan覺, en bata verilenidir.  Baat anlama ba覺ml覺 izlenimlerin t羹m羹 diye belirlediimiz yan anlamlar覺n, bu baat anlamdan, dorudan ya da dolayl覺 etkilenerek olutuklar覺, bu yolla da 癟okanlaml覺l覺覺n ger癟ekletii bellidir. Ancak, her bir yan anlam baat anlamla dorudan ilikili midir? Balant覺lar覺n kesik 癟izgilerle 癟izemde somutlanmas覺yla a癟覺kl覺a kavuturulduunda da kolayca anla覺labilecei gibi, bu sorunun yan覺t覺, olumsuzdur. 襤kinci s覺rada verilen yan anlam, baat anlam覺n ilevinin d羹zdeimeceyle 繹zellenmesi sonucu; 羹癟羹nc羹 s覺radaki yan anlam, ikinci s覺radakinin eretilenmesi sonucu olumutur. 羹nk羹 iletiim g繹stergeleri s繹zc羹kler ve bunlar覺n d羹zenleri, ortak yanlar覺d覺r. Yan anlamlardan beincisi ve alt覺nc覺s覺 ise, dorudan doruya baat anlamla balant覺l覺d覺r. Bu kez, birinde bi癟imsel benzerlikle (→ince, yass覺 olu) ilev ortakl覺覺 (→ses 癟覺karabilme), dierinde ise yaln覺zca bi癟im benzerlii, eretilemenin, dolay覺s覺yla 癟okanlaml覺l覺覺n oluumuna katk覺 salam覺t覺r.

Anlatt覺klar覺m覺z覺 genelleyip 癟izemle g繹stermeye kalk覺t覺覺m覺zda, baat anlam覺n her bir yan anlama, her bir yan anlam覺n da dierlerinden her birine balanabilme olana覺na sahip olduu kolayca g繹r羹lecektir:

3_0

Baat anlamla yan anlamlar覺n ilikileri ve 癟okanlaml覺l覺覺n oluumu yaln覺zca bu bi癟imde, bu s覺n覺rlar i癟inde mi ger癟ekleir? Kukusuz hay覺r. K繹kenbilimsel (=etimolojik) bilgilere bavurursak, olduk癟a ilgin癟, deiik anlam olgular覺yla kar覺la覺r覺z. S繹zgelimi kimi s繹zc羹klerde baat anlam zamanla yitmitir ve bunun doal sonucu olarak da yan anlamlardan biri baat anlam konumuna erimitir. Birka癟 繹rnekle somutlayal覺m bunu imdi:

zmek s繹zc羹羹, 繹nceleri, somut olarak k覺rmak, ufalamak, b繹lmek, yok etmek, inceltip koparmak anlamlar覺na gelirken, eretileme yoluyla soyut i癟erikli k覺rmak (dar覺ltmak) yan anlam覺n覺 da kazanm覺t覺r. Bu yan anlam, tarihsel deiim i癟inde baat anlam olarak 繹ne 癟覺karken, s繹zc羹羹n as覺l anlam覺 gerilemi, sonra da giderek unutulmutur. Tam unutulduu bile s繹ylenemez; 癟羹nk羹 bu s繹zc羹k kimi b繹lgelerimizde imdi bile eski baat anlam覺yla yaamaktad覺r. S繹zgelimi kumalar覺n y覺pran覺p incelen yerleri i癟in, Anadolunun kimi b繹lgelerinde kuma 羹z羹lmesinden s繹z edilmektedir. Ama 羹zmek s繹zc羹羹n羹n eski baat anlam覺, zamanla s繹zc羹羹n somut yan anlamlar覺ndan biri durumuna geriledii i癟in de, g羹n羹m羹zde, s繹zl羹klerde bu yeni konumuyla s覺ralamada yer almaktad覺r.

Tetik s繹zc羹羹 bir zamanlar ivedici, at覺lgan, uyan覺k anlamlar覺yla bir zamanlar kullan覺l覺rken, ilevsellik i癟eren 癟ar覺覺m覺 nedeniyle 繹nce f覺r覺n k羹rei, hayvan pen癟esi, ba filizi, k覺lavuz, parmak ucu anlamlar覺n覺; sonra d羹zdeimece yoluyla, t羹fein ateleyicisine bal覺 k羹癟羹k par癟a anlam覺n覺 羹stlenmitir. Bu s繹zc羹羹n imdiki baat anlam覺 da, bu sonuncusudur. C羹mle bozuk, 繹yle mi desek: Eskiden kullan覺lan uyan覺k, 繹nemli, haz覺r anlamlar覺 ise g羹n羹m羹z T羹rk癟esinde tetik durmak (uyan覺k, haz覺r beklemek) deyimiyle h璽l璽 yaamaktad覺r.

Uak s繹zc羹羹n羹n 繹nceki baat anlam覺, 癟ocuk kavram覺n覺 kar覺larken, imdiki baat anlam覺, olumsuz anlamda hizmet eden olmutur. Bu gelime; 癟ocukun da hizmet etmesi, s繹yleneni yapmas覺 gibi bir benzerlik ilikisi sonucu ger癟ekleen aktarma, baka bir deyile eretileme yoluyla ortaya 癟覺km覺t覺r. Sonralar覺 anlam daralmas覺na urayan bu s繹zc羹k, Karadeniz b繹lgesinde eski anlam覺yla imdi de kullan覺lmaktad覺r.

Kimi kez de, yabanc覺 dillerden gelen bir s繹zc羹k, kullan覺mdaki s繹zc羹羹n anlam覺nda bu t羹rden deimelere yol a癟ar. Cier s繹zc羹羹 Fars癟adan T羹rk癟eye ge癟tiinde, 繹fke (繹pke) s繹zc羹羹n羹 baat anlam覺ndan etmitir. Baat anlam覺n覺 yitirerek anlam daralmas覺na urayan s繹zc羹k, d羹zdeimece ilikisinin kazand覺rd覺覺 yan anlamlardan biri olan k覺zg覺nl覺k anlam覺n覺, 繹fke sonucu cierin kabar覺klamas覺 gibi bir neden-sonu癟 ilikisi nedeniyle baat anlam olarak imlemeye balam覺 ve bu bi癟imiyle de g羹n羹m羹ze dein gelmitir.

Benzerlik ilikisinden doan eretilemelerin de b繹yle deimelere nas覺l yol a癟t覺覺na Frans覺zcadan ilgin癟 bir 繹rnek aktaral覺m. ar覺覺m ilikisinde zamanla nas覺l bir kayma olduunu 繹nce 癟izemde g繹sterelim:

4_0

zerk iki imgenin benzerlik ilikisiyle kar覺lat覺r覺lmas覺 yap覺lm覺, bu da eretilemeyi dourmutur. Eretileme, 繹nce kap imgesinin giderek silinmesini salam覺, sonra g羹l羹n癟 ve kaba bir eyle bulan覺k birleme getirmi, sonu癟ta da yuvarlak ve yontulmam覺 bir ba覺 ortaya 癟覺karm覺t覺r.

Chefin baat anlam覺 ba (=kafa) anlam覺 d羹羹n羹lmez duruma gelince, chef, yan anlamlar覺ndan biri olan y繹neten kimse, 繹nder imgesini baat imge olarak 癟ar覺t覺rma ilevini 羹stlenmitir. T礙te (=toprak kap, testi) ise, anlamsal deerden temel anlam b繹l羹m羹ne aktar覺lm覺t覺r. ada Frans覺zcada ba覺n eretilemeleri art覺k cass覺s (←siyah frenk 羹z羹m羹), citren (←limon) g繹stergeleridir.[1]

T羹m bunlar g繹z 繹n羹ne al覺nd覺覺nda baat anlam yerine kullan覺lan dier terimlerin, verilmek istenene uygun d羹medii g繹r羹lecektir. Kavram覺 tam ve doru kar覺lamayan terimlendirme, hem konunun kolayca ve iyi anla覺lmas覺n覺 engellemekte, hem de tan覺mlamalarda kaymalara yol a癟maktad覺r.

 Baat anlam; bizde en yayg覺n olarak d羹zanlam ve temel anlam, bir d繹nemdir de g繹ndergesel anlam terimleriyle kar覺lanmaktad覺r. Bu terimlerin yayg覺nl覺覺 da, 羹lkemizdeki anlambilim 癟al覺malar覺n覺n y羹r羹d羹羹 yollardaki iki ayr覺 izin etkinliinden gelmektedir. Bu izlerden birisi Doan Aksan覺n, dieri Berke Vardar覺nd覺r. Ciddi ve yayg覺n ilk 癟al覺malar覺 yapm覺 olmalar覺, hocal覺klar覺, onlara bu konumlar覺n覺 kazand覺rm覺t覺r. Bizim bu 癟al覺mam覺z, terimletirme, tan覺mlama bak覺m覺ndan bu iki ad覺n corafyas覺ndan 癟覺k覺lmas覺n覺 salamaya, yeni yakla覺mlar getirmeye d繹n羹kt羹r.٭ zellikle Berke Vardar覺n yapt覺覺, asl覺nda, b羹y羹k oranda 癟eviriye, Bat覺 dilbilim ak覺mlar覺n覺n mant覺覺na yaslanmaktad覺r. Dillerin kendine 繹zg羹l羹羹 g繹z 繹n羹ne nerdeyse hi癟 al覺nmam覺t覺r.

D羹zanlam terimi, dorudan, birebir, as覺l imgelerine g繹nderdii i癟in bizi, baat anlamla vermek istediimize uygun d羹memektedir. Yap覺lan tan覺m覺 g繹relim 繹nce:

d羹zanlam (Alm. denotation, Fr. denotation, 襤ng. denotation). 1. Bir g繹stergenin g繹sterilenini oluturan kavram覺n kaplam覺, g繹sterenin belirttii nesneler s覺n覺f覺. 2. Yananlama kar覺t olarak, bir birimin mant覺ksal, nesnel anlam覺, yaz覺nsal s繹ylemde yananlam egemendir.[2]

Bu tan覺mda bizi ilgilendiren, 繹zellikle ikincisidir. Tan覺mdaki mant覺ksal, nesnel belirlemesi, bizce, okuyan覺 hi癟bir yere g繹ndermemektedir. G繹steren-g繹sterilen ilikilerinde bu kavramlar, dilin saymac覺l覺k, uzla覺msall覺k esprilerine uygun d羹memektedir. Ba g繹stergesinin, yukar覺da birinci s覺rada verilen anlamla ilikisi i癟in nas覺l bir mant覺k ya da nesnellik aranabilir ki? ounluun kavray覺覺nda yerlemi olmas覺, o anlama bir mant覺k, nesnellik 繹zellii kazand覺r覺yor da, ba覺n yan anlamlar覺ndan biri olan da覺n ba覺 tamlamas覺ndaki anlam, mant覺ks覺z, 繹znel bir ilikiyi mi dile getiriyor? Dilin yan anlamlar覺 olan lisan ve bi癟em (=羹slup) anlamlar覺nda nas覺l bir mant覺ks覺zl覺k s繹z konusudur acaba? Mant覺kl覺l覺k-mant覺ks覺zl覺k derken mant覺覺m覺z覺 yitirmiyor muyuz dersiniz? San覺r覺m, g繹sterenin, g繹sterdikleri (g繹sterilenleri) i癟inde kavray覺覺m覺za en yak覺n; dorudan, bir anlamda d羹md羹z bir yolla ula覺lan覺 demek isteniyor.

S繹zc羹klerin anlamlar覺na ilikin nesnellik-繹znellik konumu, d羹zanlam-yananlam diye terimletirme yapanlar覺n bir 癟覺kmaz覺d覺r. A癟覺kl覺ktan uzak bir kavramlat覺rma i癟inde olduklar覺 i癟in, anlat覺mlar覺 da mant覺kla a癟覺klanam覺yor. Asl覺nda, nesnellik, ger癟ek anlamlara; 繹znellik, deimece anlamlara ilikindir. Bunlar 羹zerinde sonraki sayfalar覺m覺zda uzun uzun durulacakt覺r.

Temel anlam terimi de, hangi ya da nas覺l bir temel sorusunu akla getiriyor. Ad, eylem ve anlam aktar覺mlar覺, temellerini ne kadar s羹re koruyabilirler ki? Bu terimi kullananlar覺n tan覺m覺 da, bu y羹zden, tutarl覺 ve kararl覺 deil. Se癟ilen s繹zc羹羹n baat anlam覺n覺n dayatt覺覺 zorunluluktur bu sonu癟. nce tan覺m覺 aktaral覺m yine:

Biz, temel anlam 繹esi ad覺n覺 verdiimiz bu kavram覺n bir ses bileimiyle, bir g繹sterenle dile getirilen ilk ve temel tasar覺m, en bata yans覺t覺lan kavram olarak a癟覺klanabilecei d羹羹ncesindeyiz.[3]

Bir ses bileeninin balang覺癟ta yans覺tt覺覺, ilk ve as覺l kavrama biz temel anlam ad覺n覺 veriyoruz.[4]

Temel s繹zc羹羹n羹 terimletirdiimizde, ister istemez, ilk ve temel tasar覺m, en bata yans覺t覺lan kavram, balang覺癟ta yans覺t覺lan, ilk ve as覺l kavram belirlemeleri bizi balar, y繹nlendirir. O zaman da iin i癟inden 癟覺k覺lmaz durumlar ortaya 癟覺kar; 癟羹nk羹 s繹zc羹klerin pek 癟ounun bu (temel, ilk, as覺l) anlamlar覺 g羹n羹m羹zde yaamamakta, bu nedenle de bilinememektedir. B繹ylesine belirsiz ve sonu癟ta da tutars覺z (ama temel s繹zc羹羹n羹n baat anlam覺ndan elde edilmi terim ilevli yan anlamlar bak覺m覺ndan zorunlu) bir tan覺m, nas覺l olmu da kar覺 癟覺k覺lmaks覺z覺n kabullenilmitir y覺llarca? Birileri 癟覺k覺p da, Doan Aksan覺n, tan覺m覺n覺 a癟覺klamak i癟in 繹rnekledii ba, di, g繹z, ta, k覺zmak s繹zc羹klerinin balang覺癟ta yans覺tt覺覺 kavramlar覺n art覺k yitmi olabileceini, kitapta verilen ba = kafa gibi 繹zdeliklerin balang覺癟ta (temelde) bu g繹sterence yans覺t覺lmam覺 olabileceini neden yazmam覺t覺r?[5]

Bunun tedirginliini duymu olmal覺 ki, Aksan, daha sonraki bir sayfada 繹yle yazar:

Burada deinilmesi gereken bir konu da temel anlam覺n kimi zaman ilk belirtilen kavram, daha dorusu bir ses bileimiyle nesne aras覺nda kurulan iliki olmayabileceidir.[6] (italik benim, N. Uur).

Kimi zaman deil, 癟ou zaman bu iliki s繹z konusu deildir. nceki tan覺m覺n ilevi nedir 繹yleyse? O tan覺mdan hareket eden pek 癟ok kimse de, eitim ve 繹retim kitaplar覺nda temel anlam覺n tan覺m覺n覺 olduu olduu gibi ald覺覺 ve irdeleme 癟abas覺na hi癟 kalk覺mad覺覺 i癟in, b繹ylesine 繹nemli bir yanl覺覺n, daha dorusu bulan覺k bir kavray覺覺n yayg覺nlamas覺na yol a癟m覺t覺r.

D. Aksan, yukar覺daki saplay覺m覺na (=saptamaya) bal覺 olarak ak, yeil, k覺z覺l, g繹k s繹zc羹kleri 羹zerinde durmutur. Ama burada da yanl覺l覺k yap覺lm覺t覺r. Yeil s繹zc羹羹n羹n yatan, k覺z覺l覺n k覺z-dan geldii ileri s羹r羹lm羹t羹r. S繹zc羹羹n hangi anlamlar覺 imledii, terimlerin tan覺msal i癟erikleri tart覺覺l覺rken, onlar覺n hangi k繹kten t羹redii ile deil, elimizde hangi birim varsa o durumuyla neyi g繹sterdii ve buna g繹re de ne t羹r anlam aktar覺mlar覺na urad覺覺 羹zerinde durulur. Baka bir deyile, arts羹remlilik deil, es羹remlilik, dolay覺s覺yla da s繹zl羹ksel d羹zen ve ilke esas al覺n覺r. Yeilin asl覺nda ya覺l olmas覺, k覺z覺l覺n k覺z-dan  gelmesi, k繹kenbilimin (=etimolojinin) maddesini oluturur. Unutulmu anlamlara g繹re saplay覺m, baat anlam, yan anlam ve deimece anlam kavramlar覺n覺n a癟覺klan覺覺nda 繹ne 癟覺kmamal覺, belirleyici olmamal覺d覺r. Anlam olgular覺n覺n (anlam deimeleri, anlam daralmalar覺, anlam genilemeleri vb.) arat覺r覺lmas覺nda ve buna g繹re yap覺lacak olan tart覺malarda kullan覺lacak malzemeler olmal覺d覺r bunlar.

D. Aksan, ayn覺 yap覺t覺n bir baka yerinde yineler belirlemesini:

 Bu a癟覺klamalar覺m覺zdan sonra, temel anlam diye belirlediimiz anlam t羹r羹n羹n, s繹zc羹羹n ilk kullan覺l覺覺nda kurulan bir simge-g繹nderge ilikisiyle d覺 d羹nyadaki nesneleri, konu ve kavramlar覺 dile yans覺tan ve deneyimlerimize, mant覺a uygun birtak覺m nitelikleri bulunan, dile 繹zg羹 bir birim olduunu s繹yleyebiliriz (S繹zl羹ksel, g繹ndergesel, kavramsal, ana (temel) anlam, kavramsal anlam ve kavramsal i癟erik gibi terimleri de kar覺lar).[7] (襤talikler benim, N.U.)

D. Aksan, daha sonraki kitaplar覺nda temel anlam terimi yerine g繹ndergesel anlam terimini de kullanmaya balam覺t覺r. Ama tan覺m ayn覺d覺r:

 Geleneksel dilbilimde temel anlam (Alm. Grundbedeutung, Fr. Sens fundamental) olarak nitelenen ey, g繹stergelerin ilk 繹nce dile getirdikleri, 癟eitli aktarmalar ve yananlamlar d覺覺nda kalan kavramd覺r.[8] (襤talikler benim, N.U.)

G繹ndergesel anlam demeye balamas覺n覺n gerek癟esi, daha 繹nce yay覺mlanm覺 bir kitab覺ndaki dipnotta verilmiti: Yeni 癟al覺malarda art覺k bu terimin ge癟meye balamas覺.[9]

Bizce bu terim de tutarl覺 deildir. 羹nk羹 her s繹zc羹羹n bir tek baat anlam覺 vard覺r (D. Aksan da temel anlam覺 a癟覺klarken bunu s繹yler); ama, 癟okanlaml覺 s繹zc羹kler bizi birden 癟ok kavrama g繹nderir. yleyse g繹ndergeye ilikin anlam覺, g繹ndergeseli bir tane ile s覺n覺rlamak doru deildir.

Tan覺ma bal覺 kal覺narak s繹zl羹k haz覺rlan覺rsa, s繹zc羹klerin nerdeyse 癟ounluunun temel anlamlar覺n覺n a癟覺kland覺覺 birinci balamda soru imi kullanma zorunluluuyla kal覺nacakt覺r; 癟羹nk羹 balang覺癟taki, ilk, as覺l anlam genellikle tarih i癟inde yitmitir.

G繹ndergesel kavram覺na g繹re yap覺lan terimlendirme dorultusunda s繹zl羹k haz覺rland覺覺nda ise, s繹zc羹羹n, balama bal覺 olarak ister istemez o kullan覺mdaki her bir anlam覺na g繹nderme yapmas覺 kar覺s覺nda, ya t羹m anlamlar i癟in g繹ndergesel denilecek, ya da s繹zl羹k haz覺rlama olanaks覺zl覺覺 nedeniyle, s繹zl羹ks羹z kal覺nacakt覺r.

Kurumsal-tart覺ma 癟al覺malar覺nda deil ama aktar覺c覺-繹retici kitaplarda, bu tan覺m覺n etkisiyle, ilk, as覺l, konulu gibi tan覺m覺 belirleyici, terimlemeye eilimli s繹zc羹kler kullan覺l覺r olmu, bu kullan覺m da giderek yayg覺nlam覺t覺r. Yanl覺覺n d羹zeltilebilme ans覺 da, yayg覺nl覺klar覺 g繹z 繹n羹ne al覺n覺rsa, olduk癟a zorlam覺t覺r.*

Baat (temel, g繹stergesel, d羹z vb.) anlam覺n doru say覺labilecek, baka deyile, kavray覺m覺m覺z覺 kolaylat覺r覺p y繹nlendirecek tan覺m覺na bir yerde rastlad覺k biz. Fatma Erkman Akersonun bir 癟al覺mas覺nda u tan覺m yer al覺yor:

Bir s繹zc羹羹n en yayg覺n, duyduumuzda ilk 癟ar覺覺m sonucu hemen bulduumuz anlam覺, o s繹zc羹羹n d羹zanlam覺d覺r.[10]

Bir sayfa sonra ise, D羹zanlam, bir g繹stergenin kavramsal i癟eriidir. diye yazar Akerson.[11]

Tan覺mdaki eksiklik, duyduumuzda belirlemesinin nas覺l bir konuma ilikin olduundan doan belirsizliktir. S繹zc羹kler tek duyulduklar覺nda pek 癟ok anlama g繹nderebilir bizi; t羹mce i癟inde duyulduklar覺nda ise yaln覺zca o balamdaki anlam覺na bal覺 k覺lar okuyan覺. Akerson, kitab覺n覺n herhangi bir yerinde yazmam覺 olsa bile, s繹zc羹羹n tek ba覺na ele al覺nd覺覺nda ya da duyduumuzda 癟ar覺t覺rd覺覺 anlamlar覺n en yayg覺n olan覺n覺 ama癟l覺yor belli ki.

 D羹zanlam-yananlam ekseninde anlamlar覺 a癟覺klamaya 癟al覺anlardaki yanl覺l覺k, Akersonda da g繹r羹l羹yor: d羹zanlam=kavramsal i癟erik 繹zdelii. B繹yle bir 繹zdelik, her s繹zc羹羹, yaln覺zca bir kavram kar覺lamayla s覺n覺rlar ki, bu da b羹y羹k bir yanl覺l覺kt覺r. Kavram g繹stergesinin (s繹zc羹羹n羹n) anlam覺n覺, kavram覺n ne olduunu g繹zden ka癟覺rmaya var覺r bunun ucu.

Nedir kavram ya da kavramsal i癟erik? Bu sorunun yan覺t覺, yananlam-deimece anlam tart覺mas覺na, bir bak覺ma da ger癟ek anlam-deimece anlam tan覺mlar覺n覺n a癟覺kl覺kla yap覺labilmesine 覺覺k tutacakt覺r.

Kavram, T羹rk癟e S繹zl羹kte Bir nesnenin zihindeki soyut ve genel tasar覺m覺, Nesnelerin ya da olaylar覺n ortak 繹zelliklerini kapsayan ve bir ortak ad alt覺nda toplayan genel tasar覺m bi癟iminde tan覺mlan覺yor; mefhum ve nosyonun anlamda覺 olarak veriliyor. A癟覺klamal覺 Dilbilim Terimleri S繹zl羹羹nde de buna yak覺n bir tan覺mla veriliyor kavram. Doan Aksan da tan覺m覺, nesnelerin ortak 繹zelliklerine dayanan, dile 繹zg羹 bir genelleme, bir soyutlamad覺r bi癟iminde veriyor.[12]

Bu tan覺mlara g繹re, kavram: Ortak 繹zelliklere dayal覺 soyut, genel tasar覺m, imge. Bu tan覺m bizim ger癟ek anlam kavram覺m覺z覺 tam olarak kar覺l覺yor. A覺z s繹zc羹羹, insan覺n az覺, yol az覺, b覺癟a覺n az覺, 覺rma覺n az覺 tamlamalar覺ndaki balamlar覺na s羹reklilik 繹zellii kazanm覺, baka deyile, kavramsal i癟erie sahip olmutur. yleyse, birincisi, en yayg覺n, kavray覺mda ilk canlanan, s繹zl羹klerde en bata a癟覺klanan olmas覺 nedeniyle baat anlam; dierleri yananlam olmak 羹zere ger癟ek anlam salk覺m覺n覺 oluturur. Bu s繹zc羹k tek ele al覺n覺p anlamlar覺 s覺raland覺覺nda da bu kavramlar覺 d羹羹nd羹recektir; 癟羹nk羹 s繹zcelerden zamanla 繹zerkletirdii bu kar覺l覺klar覺 dile yerlemi, kavramlam覺t覺r. Oysa az覺 kalabal覺k biri deyimindeki a覺z s繹zc羹羹, sahip olduu kavramlam覺 anlamlar覺ndan birini deil; s繹z, konuma, laf s繹zc羹klerinin anlamlar覺n覺 kar覺lamakta, deyim bozulduunda ise bu kar覺l覺klarla ilikisi bozulmaktad覺r; 癟羹nk羹 繹zerkleme sonucu tek ba覺na anlam belirtebilme, baka deyile, kavramlama boyutuna hen羹z eriememitir.

yleyse, s繹zc羹k tek ele al覺nd覺覺nda da d羹羹nd羹rebildii her anlam, kavramsald覺r, ger癟ek anlamd覺r. Bu b繹l羹m羹n balar覺nda verdiimiz ba ve dil s繹zc羹klerinin de s羹reklilemi birden 癟ok kavramsal i癟erik ta覺d覺覺n覺 kolayca fark ederiz. D羹zanlam-yananlam kar覺tb羹t羹n羹n羹 oluturman覺n sak覺ncas覺; d羹zanlama bir g繹stergenin kavramsal i癟eriidir denmesinin, yananlam覺n, bir g繹stergenin kavramsal i癟erii deildir, kavramsal i癟erik d覺覺ndaki i癟erikleridir bi癟iminde tan覺mlamas覺na zorunlu olarak bizi y繹neltmesiyle ilgilidir. Birer kavram i癟erii kazanm覺 yan anlamla, bu 繹zellii hen羹z kazanamam覺 deimece anlam覺n s覺n覺rlar覺 b繹ylece yok olmaktad覺r.

Yan anlam覺n tan覺m覺n覺 geldiimiz bu noktada bir de biz yapal覺m:

Baat anlam d覺覺nda, ona bal覺 oluan kavramsal anlamlara yananlam denir.

Vard覺覺m覺z bu sonu癟lardan, ger癟ek anlam ve deimece anlam tan覺mlar覺n覺 da 繹yle yapabiliriz:

S繹zc羹羹n; tek ba覺nayken de d羹羹nd羹rebildii kavramsal anlamlara ger癟ek anlam, kavramsal i癟erik kazanamam覺, dilde s羹reklileememi, 繹zerkleememi, ancak kullan覺m s覺ras覺nda ge癟ici olarak 羹stlendii anlamlar覺na deimece anlam denir.

Berke Vardar y繹netimindeki A癟覺klamal覺 Dilbilim Terimleri S繹zl羹羹nde yap覺lan yananlam tan覺m覺, yazarlar覺n覺n bu kavrama ilikin yakla覺mlar覺ndaki belirsizlii yans覺tmaktad覺r:

Yananlam (Alm. Konnotation, Fr. connotation, 襤ng. connotation). Bir s繹zc羹羹n s羹rekli anlamsal 繹elerine ya da d羹zanlam覺na kullan覺m s覺ras覺nda kat覺lan ve bildirienlerin t羹m羹nce alg覺lanmayan ikincil kavramlara, imgelere, 繹znel nesnelere vb. ilikin olan duygusal, cokusal ikincil anlam, 癟ar覺覺msal deer. Yananlamlar bireysel y繹nler i癟erdikleri gibi toplumsal, tarihsel, ekinsel vb. 繹zellikler de kapsarlar. Kimi dilbilimciler...

Tan覺m, iki belirleme 羹zerine oturtulmu:

1. Bir s繹zc羹羹n s羹rekli anlamsal 繹elerine ya da d羹zanlam覺na kullan覺m s覺ras覺nda kat覺lan...

S繹zl羹羹 haz覺rlayanlar覺n, 繹zellikle B. Vardar覺n anlay覺覺na g繹re, d羹zanlam, her s繹zc羹kte bir tanedir; dier t羹m anlamlar ise yananlamd覺r. 襤kincil anlamlar d覺覺ndaki s羹rekli anlamsal 繹eler ne oluyor o zaman? Bu belirleme, bizim, baat anlam+yan anlamlar=ger癟ek anlam yakla覺m覺m覺z deil mi? yleyse, al覺nt覺lad覺覺m覺z s繹z 繹beindeki ya da balac覺n覺n bir yan覺nda ...s繹zc羹羹n s羹rekli anlamsal 繹eleri 癟oul s繹zcesi, dier yan覺nda tekil d羹zanlam s繹zc羹羹 nas覺l oluyor da eitleniyor? Tekil ile 癟oulun b繹yle verilmesi, zihin kar覺覺kl覺覺 deil de nedir?

2. ...繹elerine ya da d羹zanlam覺na kullan覺m s覺ras覺nda kat覺lan ve bildirienlerin t羹m羹nce alg覺lanmayan ikincil kavramlara, imgelere, 繹znel nesnelere vb. ilikin olan duygusal, cokusal anlam, 癟ar覺覺msal deer.

Buradaki yan anlam tan覺m覺, dier 羹lkelerin dilbilimcilerince de kullan覺lan ikincil anlamlar i癟in ge癟erli olamaz. Tan覺m覺n ikinci belirlemesi olarak al覺nt覺lad覺覺m b繹l羹mdeki italiklediim s繹zc羹kler, bizim yan anlam terimiyle kar覺lad覺覺m覺z ve ikincil anlamlar dediimiz masan覺n aya覺, Sinop Burnu, dil (=lisan), u癟a覺n kuyruu, diin k繹k羹 vb. kullan覺mlar覺na uymamaktad覺r. 羹nk羹 bunlar s羹reklilik 繹zellii kazanm覺 ikincil anlamsal 繹elerdir; 繹znelliklerini, duygusal ve cokusal anlam 繹zelliklerini yitirmitir, art覺k birer 繹l羹deimecedir. B. Vardar y繹netiminde haz覺rlanan bu s繹zl羹羹n yan anlam tan覺m覺, ikincil kavramlar tamlamas覺 癟覺kart覺ld覺覺nda (zaten ayk覺r覺 duruyor) bizim deimece anlamlar tan覺m覺m覺za tam uymaktad覺r.

Bat覺daki egemen anlay覺, baat anlam d覺覺ndaki t羹m anlamlara, bir baka deyile, ikincil anlamlar ve deimece anlamlar toplam覺na yan anlam (Fr. connotation) demektedir. S繹zl羹羹 haz覺rlayanlar, kan覺mca, kavramlar 羹zerinde yeterince d羹羹nmedikleri, 癟eviri yapmakla yetindikleri i癟in b繹yle bir kar覺覺kl覺k, bulan覺kl覺k ortaya 癟覺k覺yor.

S繹ylediklerimizi toparlayarak 繹yle bir sonuca varabiliriz: S繹zc羹羹n s羹rekli (kal覺c覺) anlamsal 繹eleri s繹z羹, bildirienlerin t羹m羹nce alg覺lanan, nesnel olan, dolay覺s覺yla bildirienlerin t羹m羹nce alg覺lanan anlamlar, 癟oul olmalar覺 nedeniyle de tekil i癟erikli d羹zanlam覺 deil, baat anlam ve yan anlamlar toplam覺 olan ger癟ek anlam覺 verir.

Kullan覺m s覺ras覺nda kat覺lan, 繹znel, cokusal, bildirienlerin t羹m羹nce alg覺lanmayan anlam ise deimece anlamdan baka bir ey deildir.

Toplumsal deer kazan覺 ve toplumsal bir dizgeye y羹kseli, g繹steren-g繹sterilen b羹t羹nl羹羹nde sabitlie doru gidiin, 繹zerklemenin, dolay覺s覺yla kavramlaman覺n kendisidir; 繹znellikten nesnellie s覺癟ray覺, ge癟ici aktar覺mdan kurtulu, cokusall覺覺n yitimi, heyecan覺n 繹l羹m羹d羹r art覺k. Fatma Erkman Akersonun,

Yananlam ise, bir s繹zc羹羹n, d羹zanlam覺n 繹tesindeki duygusal, yorumlay覺c覺, deerlendirci niteliktedir.[13]

diye yaz覺p d羹zanlam d覺覺ndaki t羹m anlamlar覺 kapsatarak yapt覺覺 tan覺m, biraz 繹nce de belirtildii gibi, asl覺nda, deimece anlam覺n tan覺m覺d覺r. Bu durumda da, kavramlat覺覺 i癟in duygusal niteliini yitirmi yananlamlar覺n, Akersonda yeri ve a癟覺klamas覺 yoktur. S繹zgelimi, yukar覺daki 繹rneklerle birlikte, b覺癟a覺n az覺, sorunu 癟繹zmenin yolu, Bakkaldan 癟ay al覺r m覺s覺n?, ay i癟elim mi? t羹mcelerindeki italikle belirtilmi g繹stergelerin (s羹reklilemi) kavramsal i癟erik ta覺mad覺覺n覺; duygusal ve yorumlay覺c覺 繹zelliklerini s羹rd羹rd羹klerini ileri s羹rebiliriz miyiz, Akerson ve Vardar gibi?

Doan Aksan, baka bir kitab覺n覺n YAN ANLAMLAR ve Connotation Konusu bal覺kl覺 b繹l羹m羹nde, iir dilinde temel (ya da g繹ndergesel) anlam d覺覺ndaki 繹eleri doru bir bi癟imde ele alabilmek i癟in, bu konudaki kavram ve terimlere a癟覺kl覺k getirmek gerekir, kan覺s覺nday覺z.[14] dese de, bu bal覺k alt覺nda yan anlam terimini tan覺mlamaz, bu kavram覺n s覺n覺rlar覺n覺 a癟覺k癟a 癟izmez. Yaln覺zca 繹rnekler 羹zerinde durur, a癟覺klama yaparken de terimin ad覺n覺 anmakla yetinir; s繹zc羹klerin anlam覺n覺 a癟覺klarken, g繹ndergesel (temel) anlam, anlamsal nitelikler, yans覺ma 癟izgisi, yan anlam, tasar覺mlar terimlerini kullan覺r.

S繹zc羹羹n anlam覺n覺 denotation (d羹zanlam)-connotation (yan anlam) kar覺tb羹t羹nselliin

Nizamettin Uur || nizamettinugur.gen.tr