"Simge Nedir, Ne Deildir?"


Zaman gazetesi Kitap Zaman覺 eki internet sayfas覺nda yer alan yaz覺 (03.12.2007).
Geniletilmi ekli: yasakmeyve (iki ayl覺k iir dergisi), Ocak / ubat 2008, Say覺: 30.
(z羹r: Bu yaz覺da, Ahmet Akg羹l'羹n soyad覺, "Akg羹n" olarak 癟覺km覺t覺r; kendisinden ve derginin okurlar覺ndan 繹z羹r diliyorum.).


"Simge nedir, ne deildir?"

Alphan Akg羹l'羹n 3 Eyl羹l 2007 tarihli Kitap Zaman覺'nda Edebiyat覺n Gizi iirin Dili adl覺 kitab覺ma y繹nelik eletirisinde, bende yakalad覺覺 "zihin s羹r癟mesi", "g繹ze 癟arpan 繹nemli bir kusur" ve "ciddi hata"n覺n ne olduunu bir c羹mleyle 繹yle yaz覺yor: "San覺r覺m yap覺salc覺 dilbilim'in temel arg羹manlar覺n覺 birbirine kar覺t覺rm覺."

Birbirine kar覺t覺rd覺覺m "temel arg羹manlar"la ilgili saptay覺m覺 da 繹yle: "g繹steren (signifier) ile simgenin (symbol) bir ve ayn覺 ey olduklar覺n覺 iddia (ediyor)", "dil g繹stergesiyle simge'yi bir ve ayn覺 ey olarak saptad覺ktan sonra iir dili'nin, simge dili'ni ortadan kald覺ran bir ey olduunu s繹yl羹yor."

Eletirideki temel yakla覺m, Saussure'e dayand覺r覺l覺yor: G繹sterge dizgesinde g繹sterenle (signifier, iaret eden) g繹sterilen (signified, iaret edilen im) aras覺nda herhangi bir nedenlilik ba覺 kurulamazken; simgede, g繹sterenle g繹sterilen aras覺ndaki iliki bir benzeimi, bir nedeni esas al覺r. Buna g繹re, g繹sterge (dolay覺s覺yla s繹zc羹k) ile simge ayn覺 deil, ayr覺 ayr覺 kavramlard覺r.

Saussure (1857-1913), dilbilimin iki 繹nemli kurucusundan biridir, onun yakla覺m覺 ve temel kavramlar覺 Avrupa merkezli 癟evrelerde neredeyse tamamen kabul edilmitir. Bu kavray覺a g繹re dilbilimsel mant覺k bellidir: G繹sterge olan s繹zc羹klerde bu iliki nedensizlie, simgede benzeime dayand覺覺na g繹re, benim s繹zc羹klere ayr覺ca simge demem, buradan kalkarak da iir dilinin "simge dilini par癟alamak" esas覺na dayand覺覺n覺 ileri s羹rmem temel bir yanl覺l覺k say覺lmal覺d覺r.

Kesinlemelere dayanan dar anlay覺 burada devreye giriyor. Simge-g繹sterge (konumuz balam覺nda, s繹zc羹k) ilikisi b繹yledir ger癟ekten; s繹zc羹kler, simge deildir, simge kavram覺n d覺覺nda yer al覺r. Ama tek doru bu mudur? Kesin bir doru mudur bu bilgi? Dilbilim gibi alanlarda b繹ylesine kesin s覺n覺rlar var m覺d覺r; yaln覺z bir bak覺 a癟覺s覺na g繹re "doru" ya da "yanl覺", "kusur" ya da "hata" tayininde bulunabilir miyiz? Deneysellie dayal覺 -tart覺maya tamamen kapal覺 bile olmayan- bilgilerle dilbilim alan覺n覺n bilgileri ayn覺 t羹rden bilgiler midir?...

Alphan Akg羹l kendi gerek癟elerini 繹nce Saussure'den al覺nt覺larla, bu 羹nl羹 dilbilimciye dayanarak a癟覺kl覺yor. XX y羹zy覺l覺n Avrupa dilbilimi, giderek de g繹stergebilimi g繹sterge-simge kavramlar覺n覺 ve ilikilerini ger癟ekten de b繹yle a癟覺klam覺t覺r. Roland Barthes yaz覺yor: "Anlam aktar覺c覺 ba覺nt覺y覺 belirtmek i癟in Saussure, bir nedenlilik d羹羹ncesi i癟erdiinde simge'yi hemen bir yana itip bir g繹steren ile bir g繹sterilenin (bir k璽覺d覺n 繹n y羹z羹yle arka y羹z羹 gibi) ya da bir iitim imgesiyle bir kavram覺n birleimi olarak tan覺mlad覺覺 g繹stergeyi benimsemitir. Saussure'羹n g繹steren ve g繹sterilen s繹zc羹klerini bulmas覺na kadar, g繹sterge (...) anlam覺 belirsiz bir terim olarak kald覺." (Roland Barthes, G繹stergebilimsel Ser羹ven, 癟evirenler: Mehmet Rifat-Sema Rifat, 1993, 襤stanbul; sayfa: 39)

Demek ki simge tart覺mas覺 varm覺 o zamanlar Avrupa's覺nda. S繹zgelimi daha 繹nce de Hegel (1770-1831), bu kavram覺 benzerlik ilikisine dayand覺rmaktayd覺.

Bu tart覺ma daha sonralar覺 bitmi mi, belli bir kesinlie kavumu mu acaba? B繹yle konularda tart覺malar elbette kolay kolay bitmez. Uzlama tam saland覺 san覺l覺rken yeni bir anlay覺 癟覺kar; kavramlar覺n dayanaklar覺, s覺n覺rlar覺, kaplam ve i癟lemleri kurcalanmaya balan覺r. Ama haks覺zl覺k etmeyelim; s繹z羹n羹 ettiimiz bu kavramlarda ger癟ekten de zor sars覺l覺r bir yerleiklik elde edilmitir Avrupa'da.

Dilbilimin ve g繹stergebilimin d羹nyada bir aya覺n覺 bu tart覺malar olutururken, dier aya覺 baka bir yerde, Amerika'da ortaya 癟覺kar.

ada g繹stergebilimin Saussure'le birlikte iki b羹y羹k 繹nc羹s羹nden biri kabul edilen dier bilim insan覺 Charles Sanders Peirce (1839-1914) Amerikal覺d覺r. Peirce, ayn覺 d繹nemlerde Avrupa'daki gelimelerden habersiz olarak 癟al覺m覺t覺r g繹sterge kuram覺na. G繹stergeleri pek 癟ok 羹癟l羹klere g繹re s覺n覺flama 癟abas覺 i癟indedir. zellikle ilk birka癟 羹癟lemesi 羹nl羹d羹r. Bu b繹l羹mlemeler Amerikan, daha sonra da d羹nya g繹stergebiliminde hayli belirleyici olmutur.

nl羹 ilk 羹癟 b繹l羹mlemesinin ikinci 羹癟lemesini 繹yle a癟覺klar Peirce:

"襤kinci 羹癟l羹e g繹re, bir g繹sterge, g繹r羹nt羹sel g繹sterge (襤ng. icon), belirti (襤ng. index) ve simge (襤ng. symbol) diye adland覺r覺labilir. (...) simge, (...) belirttii eyi, yaln覺zca bu anlama geldiini anlamam覺z sayesinde belirtmi olan her s繹z." (Mehmet Rifat, XX. Y羹zy覺l Dilbilim ve G繹stergebilim Kuramlar覺 / 2. Temel Metinler, 癟eviriler: Mehmet Rifat, Ekim 1998, 襤stanbul; sayfa: 212)

Bu kitab覺n birinci cildi olan "1. Tarih癟e ve Eletirel D羹羹nceler"de Peirce'羹n kuram覺n覺 a癟覺klayan u c羹mleleri okuruz: "Daha a癟覺k癟as覺, bir simge, insanlar aras覺nda bir uzlamaya dayanan bir g繹stergedir. S繹zgelimi, doal dillerdeki s繹zc羹kler uzlamaya dayal覺 birer simgedir. 羹nk羹 bir s繹zc羹k, belirttii bir eyi, yaln覺zca o anlama geldiini anlamam覺z sayesinde belirtmi olur." (sayfa: 117)

Daha baka kaynaklardan da s繹z edebiliriz. "Bir dilin s繹zc羹kleri simge s覺n覺f覺na girer (Peirce'e g繹re)" (Fatma Erkman, G繹stergebilime Giri, Nisan 1987, 襤stanbul; sayfa: 47)

"Simge (symbol): Simge, temsil ettii eyle olan ilikisini bir uzla覺m sonucu kurar. Peirce'羹n simge anlay覺覺, Saussure'羹n g繹sterge anlay覺覺 ile 繹rt羹羹r. S繹zl羹kteki her s繹zc羹k, bir uzla覺ma dayan覺r, dolay覺s覺yla simgedir." (Fatma Erkman-Akerson, G繹stergebilime Giri, yenilenmi bask覺s覺, 2005, 襤stanbul; sayfa: 115)

Demek ki Peirce'e g繹re, s繹zc羹kler, birer simgedir. Biraz a癟arak s繹ylersek, Saussure'羹n dilsel g繹stergesine, Pierce, simge demektedir. 襤ki al覺nt覺 daha yapal覺m.

"Simgenin Peirce'de benzerlie dayanmamas覺n覺n nedeni, g繹r羹nt羹sel g繹stergenin bu 繹zellii ta覺yabilmesidir." (Roland Barthes, agy, sayfa: 38)

"Simgeyi inceleyen Ch. S. Pierce bunun da iki temel 繹zellii olduunu g繹r羹r. (...) s繹zl羹 dil simgeye iyi bir 繹rnektir. (...) Ch. S. Peirce'羹n belirttii gibi, 'vermek', 'ku', 'evlilik', 'd羹羹n' gibi s覺radan her s繹zc羹k bir simge 繹rneidir." (Prof. Dr. Zeynel K覺ran-Prof. Dr. Aye Eziler K覺ran, Dilbilime Giri, Ankara, 2001; sayfa: 289)

Kitab覺ma ilikin kaleme al覺nan yaz覺n覺n temel, ayn覺 zamanda tek eletiri noktas覺n覺 an覺msayal覺m: "yap覺salc覺 dilbilimin temel arg羹manlar覺n覺 birbirine kar覺t覺rma"m覺n sonucu "g繹steren ya da dil g繹stergesiyle simgeyi bir ve ayn覺 ey" say覺yordum. Ama yukar覺ya al覺nt覺lad覺覺m Peirce'癟羹 anlay覺覺na g繹re bu kabullenite kusur ya da hata, dolay覺s覺yla zihin s羹r癟mesi, temel arg羹manlar覺 kar覺t覺rma yok. 羹nk羹 Peirce'癟羹 anlay覺ta dil g繹stergesi ile simge yakla覺k olarak bir ve ayn覺 kavram say覺l覺yor. Simge oluumunda benzeme temeli yer alm覺yor; benzeme, simgenin deil, g繹rsel g繹stergenin varolu bi癟imi.

Saussure'c羹, dolay覺s覺yla kara Avrupa's覺ndaki anlay覺, g繹steren-g繹sterilen ilikisinde g繹stergeyi nedensizlie, simgeyi benzeime dayand覺rarak ayr覺 ayr覺 kavramlat覺r覺rken; Peirce'c羹 anlay覺, simge kavram覺na dilsel g繹stergeyi de katarak bu yakla覺m覺n覺n d覺覺nda, farkl覺 bi癟imde oluturuyor kuram覺n覺. 襤te size iki ayr覺 "doru" kuram覺, iki ayr覺 dilbilim-g繹stergebilim disiplini.

Beni eletirirken kendini Saussure'c羹 anlay覺la s覺n覺rlayarak "doru", "yanl覺", "kusur", "hata" saptay覺mlar覺nda bulunduu i癟in Alphan Akg羹l'羹 elbette "yap覺salc覺 dilbilimim temel arg羹manlar覺n覺 birbirine kar覺t覺rm覺" olmakla su癟layamay覺z. Kendi dar s覺n覺rlar覺 i癟inde tutarl覺d覺r. Ama unu s繹yleyebiliriz: Dorulama zeminini yaln覺z bir yakla覺ma balam覺t覺r. Dilbilimde, tek bir disiplini mutlak, dolay覺s覺yla tek doru y繹ntem olarak kabul etmek yerine, birden 癟ok disiplinin varl覺覺n覺 g繹z 繹n羹ne almak gerekiyor.

襤nceleme ve eletiri yaz覺lar覺nda hangi anlay覺a g繹re davrand覺覺m覺z覺 batan s繹ylemeliyiz. Deneme yaz覺lar覺nda her zaman a癟覺klama yapmak belki gerekmez. Uzun zaman yaz覺 d羹nyas覺ndaysak, anlay覺覺m覺z覺 her yaz覺m覺zda yineleyip durmam覺z da gerekmeyebilir. Kitab覺m覺z覺 belli bir y繹nteme ya da anlay覺a dayanarak yazm覺sak, bak覺覺m覺z覺 belli eden disiplini a癟覺klamam覺z da gerekli olmayabilir. Konuya az 癟ok yak覺n olanlar bunu anlayacakt覺r. S繹zgelimi sunumunu George Thomson'un yazd覺覺 Christopher Caudwell'覺n "iirin kaynaklar覺 羹zerine bir inceleme" alt bal覺覺n覺 ta覺yan 羹nl羹 Yan覺lsama ve Ger癟eklik (襤ngilizceden 癟eviren: Mehmet H. Doan, Aral覺k 1974, 襤stanbul) adl覺 kitab覺nda bu yol kullan覺lm覺t覺r. iirin temel 繹zellikleri olarak kitapta ayr覺nt覺l覺 a癟覺klamas覺 yap覺lan alt覺 繹zellikten birisi udur: "(e) iir simgesel deildir." (sayfa: 157-159). "S繹zc羹klerle simgelenen nesne ya da varl覺k" s繹z羹 kitap boyunca deiik bi癟imlerde yinelenir.

Bu durumda, benim kitab覺m覺n eletirilen b繹l羹m羹ndeki kavramlarda "kusur", "hata", "zihin kaymas覺", "yap覺salc覺 dilbilimin temel arg羹manlar覺n覺 birbirine kar覺t覺rma" yok. Ben Amerikan yap覺salc覺l覺覺n覺n, daha 癟ok da 襤ngiliz yazar Christopher Caudwell'覺n terimlerini kullanm覺覺m.

Kitab覺 okumam覺 olanlar i癟in 繹zellikle ekleme yapmal覺y覺m. Saussure'羹 reddedip Peirce'羹 benimseme derdinde deilim ben. Kitab覺n eletirilen b繹l羹m羹nde benim yapt覺覺m, s繹zc羹klerin dile yerlemi, dilde g繹reli sabitlik kazanm覺 anlamlar覺n覺, baka bir deyile, ger癟ek anlamlar覺n覺 "simge" terimiyle kar覺lamakt覺. Bu, C. Caudwell''覺n kitab覺yla tamamen 繹rt羹en anlay覺t覺r. Benim derdim, yap覺salc覺l覺kla, yap覺salc覺l覺覺n u ya da bu yakla覺m覺yla ilgili olmaktan 癟ok, her dilbilim-g繹stergebilim disiplininin a癟t覺覺 ufuklardan, olanaklardan, kazand覺rd覺覺 kavramlardan yararlanmaya d繹n羹kt羹r. Benim as覺l dedim anlamlar d羹nyas覺yla, toplum-dil diyalektiiyle, dilin diyalektik ileyiiyle ilgilidir.

Alphan Akg羹l'羹n, Kitap Zaman覺'ndaki "Edebiyat覺n Gizi iirin Dili, bir tashihten ge癟se iyi olur diye d羹羹n羹yorum." c羹mlesiyle bitirdii yaz覺s覺, beni simge konusunda yeniden okumaya y繹nelttii, kaynaklar覺 yeniden taramam覺 salad覺覺 i癟in kendisine teekk羹r etmeliyim. Yak覺nda ikinci bask覺s覺 yap覺lacak olan kitab覺ma, yaz覺ya gerek癟e olan dorultuda baz覺 ekler elbette yapaca覺m.

www.nizamettinugur.gen.tr
Say覺: 23
B繹l羹m: Eletiri

http://kitapzamani.zaman.com.tr/?bl=36&hn=945
http://kitapzamani.zaman.com.tr/


Nizamettin Uur || nizamettinugur.gen.tr